SM e-Library Vài ghi chép về các vấn đề Nhân học - Văn hóa

  1. lã thanh hà

    lã thanh hà Đại học http://mp3.zing.vn/bai-hat/Hoa-Vang-May-Do-Khanh-Ly/ZWZFBE8W.html

    QUYỀN LỰC VĂN HÓA VÀ HÒN ĐÁ TRẨN YỂM ĐỀN HÙNG

    “Hòn đá trấn yếm Đền Hùng” là cái gì thì bạn nào quan tâm có thể lên GG search thử xem. Dù sao thì diễn giả cũng chỉ dùng nó để làm mở bài dẫn dẵn đến nội dung chính: quyền lực văn hóa.

    Trong câu chuyện về hòn đá trấn yếm đền Hùng có hai phe: một phe bảo vệ hòn đá, cho rằng nó có giá trị và phải có lý do thì người ta mới đưa hòn đá lên đó; phe còn lại bác bỏ hòn đá, cho rằng nhà nước quản lý không tốt mới để cho một hòn đá không rõ nguồn gốc và mục đích như thế lên đền. Vấn đề là, dù hai phe tưởng chừng như đang đưa ra những lập luận trái ngược để phản biệ lại ý kiến của bên kia, thì họ vô hình chung không nhận thức chung rằng họ đang tranh luận dựa trên cùng một nền tảng: sự thừa nhận quyền lực của Nhà nước trong việc quản trị và lãnh đạo văn hóa. Nghĩa là, nhà nước phải đứng ra trong việc bảo vệ văn hóa dân tộc và ĐỊNH HÌNH văn hóa dân tộc. Càng chống lại bao nhiêu thì càng thừa nhận hệ thống bấy nhiêu.

    “Văn hóa thống trị là sản phẩm của tầng lớp lãnh đạo xã hội. Ý thức hệ xã hội được hình thành đồng thời với ý thức hệ chính trị.” (“Cutural Hegemony” – Antonio Gramsei).

    VỀ TƯ DUY DI SẢN

    Thực tế là, “di sản” không tồn tại khách quan.

    Tư duy di sản là tư duy mới gần đây mới bắt đầu xuất hiện. Nó không phải là loại tư duy theo chúng ta từ thuở khai sinh hay xa xưa của loài người. Chính xác hơn, tư duy di sản “heritage” xuất hiện chỉ với ảnh hưởng của tư duy khoa học phương Tây. Trước đây, cha ông ta (người Á Đông) sống trong “di sản” và coi “di sản” là một phần hoặc toàn bộ cuộc sống đời thường. Nói cách khác, “di sản” hình thành khi Ý THỨC VỀ DI SẢN hình thành. (có dễ hiểu không nhỉ?)

    Trước năm 2003 (mới quá nhỉ), chúng ta chưa bao giờ có khái niệm vè “di sản phi vật thể”. Thế mà bây giờ từ đó lại quen thuộc quá, nói như đúng rồi vậy. Bởi vì có những thứ trước đây không phải bảo tồn những giờ mới nghĩ đến bảo tồn.

    Khi tư duy di sản hình thành, có một thứ khác cũng đã được hình thành và không tách rời khỏi tư duy di sản, đó là quá trình “vốn hóa” – hay còn gọi là “làm tiền di sản”, coi di sản như một thứ vốn xã hội, một dạng của cải. Một nền công nghiệp di sản ra đời và tạo công ăn việc làm cho rất nhiều người (những người làm du lịch, viện bảo tàng, những người nghiên cứu và tạo ra những di sản mới…) và hàng loạt những thứ liên quan đến “niềm tự hào dân tộc” được ăn theo. Vịnh Hạ Long là điển hình và rõ ràng cho quá trình hình thành di sản song song với quá trình vốn hóa di sản như thế nào. Đầu tiên, khi tư duy di sản về nó được hình thành, người ta dùng cái gọi là “lòng tự hào dân tộc” kêu gọi bình chọn để cho nó là một danh hiệu. Sau khi nó đã có danh hiệu là “di sản thiên nhiên thế giới”, quá trình vốn hóa ngay lập tức diễn ra: nâng giá các dịch vụ du lịch, địa điểm quay phim bom tấn, hình ảnh trên các clip quảng cáo... Những “di sản phi vật thể” khác như hát quan họ, hát chầu văn hay mới đây nhất là đờn ca tài tử cũng không tránh khỏi quá trình “di sản hóa” và “vốn hóa” như vậy.

    VỀ QUÁ TRÌNH DI SẢN HÓA

    Quá trình di sản hóa có phải là hướng đến việc “bảo tồn văn hóa”? Có lẽ, chính những người đang làm trong nền công nghiệp di sản hiện tại cũng tự lừa phỉnh mình như vậy. Thực chất, quá trình di sản hóa cũng chính là quá trình bóp chết văn hóa.

    Quá trình di sản hóa = quá trình ý thức hệ hóa quá khứ được coi là chuẩn của dân tộc. Khi ta coi A là di sản à ta sẽ kể những câu chuyện về A à thông qua đó, ta định hình lại quá khứ thông qua những câu chuyện kể đó. Bất cứ một di sản “vô hại” nhát tồn tại cũng có khía cạnh chính trị ở đó.

    Quá trình di sản hóa gắn liền với hình ảnh của những Viện Bảo tàng mọc lên. Mọi bảo tàng đều được hình thành theo ách diễn giải, chính thống hóa quá khứ hơn là gìn giữ thứ gì đó thực sự tồn tại trong quá khứ. Không thể vào Bảo tàng dân tộc học và nghĩ rằng chúng ta có hình dùng đầy đủ về phong tục, văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số được, bởi vì sự thực là chúng ta không bao giờ chúng ta có thể bảo tồn nguyên trạng. Tất cả chỉ là bảo tồn hình dung của chúng ta về nguyên trạng mà thôi.

    Để xem quá trình di sản hóa đã hủy diệt văn hóa như thế nào thì không gì rõ ràng hơn là với Tây Nguyên. “Cồng chiêng Tây Nguyên” được công nhận là “Di sản văn hóa phi vật thể”. Tivi, báo đài cứ nhắc đến Tây Nguyên thì lại là hình ảnh mấy người đi vòng vòng quanh đống lửa và gõ cồng, đánh chiêng. Một cách vô thức, hình dung của chúng ta về Tây Nguyên chính là như thế, là mấy hình ảnh đó. Cái chúng ta gọi là “bảo tồn” được, chính là phần xác của “cồng chiêng”, cái chúng ta truyền tải được, chỉ là cồng chiêng rất quan trọng với người Tây Nguyên, nhưng quan trọng như thế nào, vì sao quan trọng, và nó nằm ở phần nào trong toàn bộ văn hóa Tây Nguyên thì chúng ta không truyền tải được. Chưa kể một thực tế là, rất ít khi người Tây Nguyên dùng cồng, chiêng. Như vậy, quá trình di sản hóa chính là quá trình mà ở đó, chúng ta CỐ ĐỊNH MỘT SỐ KÝ ỨC, ĐỒNG THỜI LOẠI BỎ HẦU HẾT NHỮNG PHẦN KÝ ỨC KHÁC RA KHỎI VĂN HÓA.

    Cho nên, nếu như chúng ta là người Kinh, đừng bao giờ lên tiếng nói rằng chúng ta đang bảo tồn văn hóa cho người dân tộc khác. Đơn giản vì đó là chuyện mà chúng ta không thể làm. Có rất nhiều nhà nhân học khi nghiên cứu về một nhóm người nào đó đã sống điền dã cùng tộc người trong suốt một thời gian dài cho đến khi họ coi mình trở thành một người trong cộng đồng luôn. Nếu chúng ta chỉ là những kẻ qua đường, ở lại vài ngày, đọc sách vở và nói rằng: "Ôi nền văn hóa này thật hay, ôi thật dáng quý, ôi nó đang mát dần đi, ôi nó cần được bảo tồn." thì thật chẳng có tư cách gì. Một khi còn nói đến “di sản”, “bảo tồn”, thì chúng ta vẫn là kẻ đứng ngoài. Và một khi còn là kẻ đứng ngoài, thì tất cả những gì chúng ta có thể bảo tồn chỉ là hình dung của chúng ta về nền văn hóa đó. Trong sự bất lực của ngôn từ, đành phải dùng tạm từ “bảo tồn” cho câu kết này, muốn thực sự “bảo tồn” một điều gì đó, chỉ có thể tin và sống với nó thôi.
     
    • Like Like x 2
    • Love Love x 2